କବି ସମ୍ରାଟ ଭୀମଭୋଇ ଜଣେ ବୌଦ୍ଧ ଥିଲେ କି ନାହିଁ, ତାହାକୁ ନେଇ ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ମତ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ:
୧. ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ସହ ସମ୍ପର୍କ (ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ବୌଦ୍ଧ):
ଅନେକ ଐତିହାସିକ ଓ ଗବେଷକ (ଯେପରିକି ପଣ୍ଡିତ ବିନାୟକ ମିଶ୍ର ଓ ନଗେନ୍ଦ୍ରନାଥ ବସୁ) ମତ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଓଡ଼ିଶାର ମହିମା ଧର୍ମ (ଯାହାକୁ ଭୀମଭୋଇ ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ) ହେଉଛି ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରୂପ । ଏହି ମତ ଅନୁସାରେ:
ଅନେକ ଐତିହାସିକ ଓ ଗବେଷକ (ଯେପରିକି ପଣ୍ଡିତ ବିନାୟକ ମିଶ୍ର ଓ ନଗେନ୍ଦ୍ରନାଥ ବସୁ) ମତ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଓଡ଼ିଶାର ମହିମା ଧର୍ମ (ଯାହାକୁ ଭୀମଭୋଇ ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ) ହେଉଛି ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରୂପ । ଏହି ମତ ଅନୁସାରେ:
- ମହିମା ଧର୍ମର 'ଶୂନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ' ଧାରଣା ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର 'ଶୂନ୍ୟତା' ସହ ସମାନ।
- ଜାତିପ୍ରଥା ଓ ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜାର ବିରୋଧ କରିବା ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନର ନିକଟତର। ତେଣୁ ଭୀମଭୋଇଙ୍କୁ ଜଣେ 'ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ବୌଦ୍ଧ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
୨. ମହିମା ଧର୍ମର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା:
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଭୀମଭୋଇ ନିଜେ କେଉଁଠାରେ ନିଜକୁ 'ବୌଦ୍ଧ' ବୋଲି କହିନାହାନ୍ତି। ସେ ନିଜକୁ ମହିମା ଗୋସାଇଁଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଏବଂ 'ମହିମା ଧର୍ମୀ' ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇଛନ୍ତି।
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଭୀମଭୋଇ ନିଜେ କେଉଁଠାରେ ନିଜକୁ 'ବୌଦ୍ଧ' ବୋଲି କହିନାହାନ୍ତି। ସେ ନିଜକୁ ମହିମା ଗୋସାଇଁଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଏବଂ 'ମହିମା ଧର୍ମୀ' ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇଛନ୍ତି।
- ତାଙ୍କ ସାହିତ୍ୟରେ (ଯଥା: ସ୍ତୁତି ଚିନ୍ତାମଣି) ସେ ଶୂନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ବେଦାନ୍ତ ଓ ଓଡ଼ିଶାର ସନାତନ ସନ୍ଥ ପରମ୍ପରାର ଏକ ମିଶ୍ରିତ ରୂପ।
- ତାଙ୍କର 'ଜଗତର ଉଦ୍ଧାର' ପାଇଁ ଆତ୍ମବଳି ଦେବାର ଚିନ୍ତାଧାରା (ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆରତ ଦୁଃଖ ଅପ୍ରମିତ...) ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର 'କରୁଣା' ଭାବ ସହ ମିଳିଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମାନବବାଦୀ ଦର୍ଶନ।
ନିଷ୍କର୍ଷ:
ଭୀମଭୋଇ ପାରମ୍ପରିକ ଅର୍ଥରେ ବୌଦ୍ଧ ନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଅନେକ ତତ୍ତ୍ୱ (ବିଶେଷ କରି ମହାଯାନ ଓ ସହଜଯାନର ଶୂନ୍ୟବାଦ) ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି। ସେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜଣେ ମହିମା ଧର୍ମୀ ସନ୍ଥ ଏବଂ ଜଣେ ବିପ୍ଳବୀ ମାନବବାଦୀ କବି ଥିଲେ।
ଭୀମଭୋଇ ପାରମ୍ପରିକ ଅର୍ଥରେ ବୌଦ୍ଧ ନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଅନେକ ତତ୍ତ୍ୱ (ବିଶେଷ କରି ମହାଯାନ ଓ ସହଜଯାନର ଶୂନ୍ୟବାଦ) ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି। ସେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜଣେ ମହିମା ଧର୍ମୀ ସନ୍ଥ ଏବଂ ଜଣେ ବିପ୍ଳବୀ ମାନବବାଦୀ କବି ଥିଲେ।
- ଗୁଗଲଏଆଇ
କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସ (Karl Marx) ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିବାର କୌଣସି ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ। ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମୁଖ୍ୟତଃ ୟୁରୋପୀୟ ଜ୍ଞାନୋଦୟ (Enlightenment), ହେଗେଲଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ପୁଞ୍ଜିବାଦର ଅର୍ଥନୈତିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା।
ତେବେ ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:
୧. ଭିନ୍ନ ପୃଷ୍ଠଭୂମି:
ମାର୍କ୍ସ ଜଣେ ଭୌତିକବାଦୀ (Materialist) ଥିଲେ। ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଅର୍ଥନୈତିକ ସଂରଚନା ହିଁ ସମାଜର ଭବିଷ୍ୟତ ନିର୍ଧାରଣ କରେ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ମାର୍ଗ, ଯାହା ମନର ଶାନ୍ତି ଓ ନିର୍ବାଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
ମାର୍କ୍ସ ଜଣେ ଭୌତିକବାଦୀ (Materialist) ଥିଲେ। ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଅର୍ଥନୈତିକ ସଂରଚନା ହିଁ ସମାଜର ଭବିଷ୍ୟତ ନିର୍ଧାରଣ କରେ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ମାର୍ଗ, ଯାହା ମନର ଶାନ୍ତି ଓ ନିର୍ବାଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
୨. ଧର୍ମ ପ୍ରତି ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ:
ମାର୍କ୍ସ ଧର୍ମକୁ "ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅଫିମ" (Opium of the people) ବୋଲି କହିଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ସଂଗଠିତ ଧର୍ମକୁ ସାମାଜିକ ଶୋଷଣର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ। ତେଣୁ ସେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ହେଉ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଧର୍ମ, କାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହେବା ସମ୍ଭବ ନଥିଲା।
ମାର୍କ୍ସ ଧର୍ମକୁ "ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅଫିମ" (Opium of the people) ବୋଲି କହିଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ସଂଗଠିତ ଧର୍ମକୁ ସାମାଜିକ ଶୋଷଣର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ। ତେଣୁ ସେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ହେଉ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଧର୍ମ, କାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହେବା ସମ୍ଭବ ନଥିଲା।
୩. ସାମ୍ୟତା ଓ ଆଧୁନିକ ତୁଳନା (Marxism and Buddhism):
ଯଦିଓ ମାର୍କ୍ସ ପ୍ରଭାବିତ ନଥିଲେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅନେକ ବିଦ୍ୱାନ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଏବଂ ମାର୍କ୍ସବାଦ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଦେଖିଛନ୍ତି:
ଯଦିଓ ମାର୍କ୍ସ ପ୍ରଭାବିତ ନଥିଲେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅନେକ ବିଦ୍ୱାନ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଏବଂ ମାର୍କ୍ସବାଦ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଦେଖିଛନ୍ତି:
- ଦୁଃଖର ନିବାରଣ: ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ବେଳେ ମାର୍କ୍ସବାଦ ସାମାଜିକ ଶୋଷଣ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିଲା।
- ସମାନତା: ଉଭୟ ଦର୍ଶନ ଜାତିବାଦ ଓ ଶ୍ରେଣୀଭେଦର ବିରୋଧ କରନ୍ତି।
- ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପତ୍ତି: ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁ ସଂଘରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପତ୍ତି ବର୍ଜନ କରିବାର ନିୟମ ରହିଛି, ଯାହା ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ସାମ୍ୟବାଦୀ (Communism) ଆଦର୍ଶ ସହ କିଛି ମାତ୍ରାରେ ମେଳ ଖାଏ।
୪. ନବ-ବୌଦ୍ଧ ଆନ୍ଦୋଳନ:
ଭାରତରେ ଡଃ ବାବାସାହେବ ଆମ୍ବେଦକର ତାଙ୍କର "Buddha or Karl Marx" ପୁସ୍ତକରେ ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା କରିଥିଲେ। ସେ କହିଥିଲେ ଯେ ଉଭୟଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସମାନ (ସମାନତା ଓ ମୁକ୍ତି), କିନ୍ତୁ ମାର୍କ୍ସ ଏହାକୁ 'ହିଂସା' ଓ 'ଡିକ୍ଟେଟରସିପ୍' ମାଧ୍ୟମରେ ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ବେଳେ ବୁଦ୍ଧ ଏହାକୁ 'ପ୍ରେମ' ଓ 'ଅହିଂସା' ମାଧ୍ୟମରେ ପାଇବାକୁ କହିଥିଲେ।
ଭାରତରେ ଡଃ ବାବାସାହେବ ଆମ୍ବେଦକର ତାଙ୍କର "Buddha or Karl Marx" ପୁସ୍ତକରେ ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା କରିଥିଲେ। ସେ କହିଥିଲେ ଯେ ଉଭୟଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସମାନ (ସମାନତା ଓ ମୁକ୍ତି), କିନ୍ତୁ ମାର୍କ୍ସ ଏହାକୁ 'ହିଂସା' ଓ 'ଡିକ୍ଟେଟରସିପ୍' ମାଧ୍ୟମରେ ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ବେଳେ ବୁଦ୍ଧ ଏହାକୁ 'ପ୍ରେମ' ଓ 'ଅହିଂସା' ମାଧ୍ୟମରେ ପାଇବାକୁ କହିଥିଲେ।
ନିଷ୍କର୍ଷ:
କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆଜିର ସମୟରେ "ବୌଦ୍ଧ ମାର୍କ୍ସବାଦ" (Buddhist Marxism) ନାମରେ ଏକ ନୂତନ ବିଚାରଧାରା ଉପରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ହେଉଛି, ଯାହା ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଉଭୟ ଦର୍ଶନକୁ ଯୋଡ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆଜିର ସମୟରେ "ବୌଦ୍ଧ ମାର୍କ୍ସବାଦ" (Buddhist Marxism) ନାମରେ ଏକ ନୂତନ ବିଚାରଧାରା ଉପରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ହେଉଛି, ଯାହା ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଉଭୟ ଦର୍ଶନକୁ ଯୋଡ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
- ଗୁଗଲଏଆଇ
No comments:
Post a Comment